Khi NGO trở thành “đối tượng’’

Bài viết này nằm trong số báo tháng Mười Hai năm 2022 của Luật Khoa tạp chí, được phát hành lần đầu trên ấn bản PDF đề ngày 1/12/2022.

Ngày 3/2/2020, trang blog thân chính phủ Loa Phường đăng một bài viết chi tiết có tựa đề “Sự thật đằng sau chiến dịch chống nhiệt điện than và vai trò của Mai Phan Lợi”. [1] Ngoài việc cáo buộc nhà báo Mai Phan Lợi lợi dụng hoạt động xã hội dân sự để chống đối chế độ, bài viết này còn điểm danh bốn “tổ chức xương sống” của các liên minh tổ chức phi chính phủ ở Việt Nam có hoạt động chống nhiệt điện than: GreenID, RTCCD, LPSD, và MEC.

Chỉ hơn một năm sau, giám đốc của 3/4 tổ chức trên đã bị bỏ tù với án trốn thuế, và hai trong số các tổ chức này đã bị chính quyền đóng cửa.

Năm 2021 – 2022 là thời kỳ bước ngoặt của xã hội dân sự Việt Nam, với việc hàng loạt tổ chức phi chính phủ (NGO) vướng vòng lao lý trong các vụ án, vụ việc dường như có động cơ chính trị của chính quyền. NGO được nhắc đến ở đây là các tổ chức phi chính phủ có đăng ký ở Việt Nam. Cần phải nói rõ điều này để phân biệt với các NGO khác nhưng không có đăng ký và hoạt động có tính đối kháng với chính quyền.

Việc truy bức các NGO là một hiện tượng vô tiền khoáng hậu bởi các NGO có đăng ký – hay còn được gọi là NGO chính thống – xưa nay được coi là một vùng an toàn hoặc tương đối an toàn trong các hoạt động xã hội dân sự ở Việt Nam. Họ là các tổ chức được thừa nhận về mặt pháp lý và làm việc chặt chẽ với các cơ quan nhà nước.

Dưới đây là những trường hợp nổi bật trong số các NGO phải đóng cửa hoặc có lãnh đạo bị bỏ tù trong hai năm qua.

1. Trung tâm Truyền thông Giáo dục Cộng đồng (MEC) và Mai Phan Lợi

Ngày 8/11/2021, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) ra quyết định giải thể Trung tâm Truyền thông Giáo dục Cộng đồng (MEC). [2] Quyết định giải thể MEC không nêu rõ lý do như các quyết định giải thể, đình chỉ hoạt động khác mà VUSTA đăng trên website của mình. [3]

Trước đó, ngày 24/6/2021, Giám đốc Trung tâm là nhà báo Mai Phan Lợi và đồng nghiệp Bạch Hùng Dương bị bắt về tội trốn thuế. Ngày 11/1/2022, ông Lợi bị kết án trốn thuế và bị tuyên án 48 tháng tù giam, còn ông Bạch Hùng Dương chịu án 30 tháng tù giam. [4]

Ông Lợi bị một số trang blog thân chính phủ cáo buộc lợi dụng hoạt động xã hội dân sự để làm vỏ bọc nhằm “chống phá đất nước”, “thay đổi thể chế chính trị tại Việt Nam”. [5] Ông còn bị cho là “biến một phần không nhỏ của dư luận chống ô nhiễm môi trường thành dư luận chống chế độ”. [6]

Ngoài cáo buộc “chống chính quyền” kể trên, dư luận còn cho rằng ông Mai Phan Lợi bị bỏ tù vì tổ chức MEC của ông đang vận động để tham gia Nhóm Tư vấn Trong nước – một diễn đàn hoạt động theo cơ chế của Hiệp định Thương mại Tự do EU-Việt Nam (EVFTA). Diễn đàn này có chức năng đưa ra khuyến nghị cho hai bên EU và Việt Nam về các vấn đề quyền lao động, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. [7]

2. Trung tâm Nghiên cứu Pháp luật và Chính sách Phát triển Bền vững (LPSD) và Đặng Đình Bách

Ngày 21/1/2022, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội ra quyết định hủy bỏ hiệu lực Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động khoa học và công nghệ đối với Trung tâm Nghiên cứu Pháp luật và Chính sách Phát triển Bền vững (LPSD). [8]

(Dường như website của Sở ghi nhầm năm thành 2021, mặc dù bản tin đăng ngày 21/1/2022.)

Sở không nêu rõ lý do của quyết định này, nhưng sau đó chỉ ba ngày, ngày 24/1/2022, Giám đốc Trung tâm là ông Đặng Đình Bách bị kết án trốn thuế và nhận bản án 5 năm tù giam. [9] Ông bị bắt ngày 24/6/2021, cùng ngày và cùng cáo buộc với ông Mai Phan Lợi, tuy khác vụ án.

LPSD – cũng giống như MEC – bị điểm danh trong bài viết của Loa Phường; cả hai cũng đều vận động để được tham gia Nhóm Tư vấn Trong nước theo cơ chế của EVFTA.

3. Trung tâm Phát triển Sáng tạo Xanh (GreenID) và Ngụy Thị Khanh

Ngày 11/1/2022, bà Ngụy Thị Khanh, Giám đốc Trung tâm Phát triển Sáng tạo Xanh (GreenID) bị bắt về tội trốn thuế. [10] Bà bị kết án 2 năm tù giam trong phiên tòa sơ thẩm ngày 17/6 cùng năm.

Báo chí nhà nước không đưa tin về phiên tòa sơ thẩm này cũng như khoản thu nhập cụ thể mà bà Khanh bị cáo buộc trốn thuế. Chồng bà cho biết trên Facebook rằng khoản đó là giải thưởng môi trường trị giá 200 nghìn USD bà nhận được từ tổ chức quốc tế Goldman Environmental Foundation năm 2018, và số tiền trốn thuế là 456 triệu đồng. Chỉ đến phiên tòa phúc thẩm ngày 21/11/2022 thì báo chí chính thống mới xác nhận những thông tin này và cho biết bà Khanh rút tiền để “sử dụng cá nhân, mua nhà làm trụ sở Trung tâm GreenID mà không kê khai, không nộp thuế thu nhập cá nhân”. [11] Tòa phúc thẩm giảm án cho bà còn 21 tháng tù giam.

Trước đó, GreenID bị Sở Thông tin – Truyền thông Hà Nội xử phạt hành chính 20 triệu đồng vì in tài liệu hội thảo có bản đồ Việt Nam thiếu một số quần đảo (có lẽ là Hoàng Sa và Trường Sa). [12]

GreenID là một trong bốn tổ chức bị bài viết kể trên của Loa Phường cho là “tổ chức xương sống” của các liên minh chống nhiệt điện than ở Việt Nam.

Vào thời điểm viết bài này (22/11/2022), bản tin mới nhất trên website của GreenID đề ngày 28/4/2022. [13] Tuy vậy, trang Facebook của GreenID vẫn đăng thông tin về nhiều hoạt động của tổ chức.

4. Viện Nghiên cứu Công nghệ và Phát triển (SENA) và Nguyễn Sơn Lộ

Ngày 4/7/2022, VUSTA ra quyết định đình chỉ hoạt động của Viện Nghiên cứu Công nghệ và Phát triển (SENA) để “thực hiện thủ tục giải thể do […] vi phạm Điều 13[…]”. [14]

Vài tuần sau, ngày 27/7, Cơ quan An ninh Điều tra (Bộ Công an) ra lệnh khởi tố bị can và bắt tạm giam ông Nguyễn Sơn Lộ, cựu viện trưởng SENA, vì tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ. [15]

Ông Lộ là người phản đối việc chính quyền thành phố Hà Nội ra quyết định thu hồi trụ sở SENA để mở rộng trụ sở của Công an quận Ba Đình. [16]

Viện SENA được cho là một nhóm cấp tiến về chính trị. Trụ sở của viện này cũng là nơi tổ chức một số sự kiện có thể bị coi là “nhạy cảm” trong mắt chính quyền.

***

Bên cạnh các trường hợp trên, có ba NGO nổi tiếng khác cũng đóng cửa nhưng không rõ lý do. Tuy không có nhiều thông tin công khai về các sự việc đáng chú ý này, Luật Khoa vẫn nêu ra để tư liệu hóa các diễn biến, phục vụ mục đích nghiên cứu về sau.

• Hướng tới Minh bạch (Towards Transparency)
  

Ngày 14/5/2021, Sở Thông Tin – Truyền thông Hà Nội xử phạt Công ty Trách nhiệm Hữu hạn Hướng tới Minh bạch vì “đăng tải hình ảnh bản đồ Việt Nam không thể hiện đầy đủ chủ quyền quốc gia (thiếu quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa) trên trang thông tin điện tử nội bộ”. [17] Tổ chức này bị phạt 25 triệu đồng, đồng thời tên miền towardstransparency.vn cũng bị chính quyền thu hồi, phải đổi sang tên miền towardstransparency.org.

Ngày 21/12 cùng năm, Hướng tới Minh bạch tuyên bố sẽ ngừng hoạt động kể từ ngày 1/1/2022. [18]

Hướng tới Minh bạch là một NGO hoạt động theo mô hình doanh nghiệp xã hội, đóng vai trò là cơ quan đầu mối quốc gia của tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transparency International), chuyên hoạt động trong lĩnh vực chống tham nhũng.

• CHANGE:
  

Tổ chức CHANGE tuyên bố đóng cửa ngày 21/10/2022 sau 10 năm hoạt động trong lĩnh vực môi trường. [19]

• Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Cộng đồng LIN

LIN tuyên bố ngày 22/11/2022 rằng họ sẽ chính thức đóng cửa từ ngày 1/1/2023 sau 13 năm hoạt động trong lĩnh vực hỗ trợ các tổ chức phi lợi nhuận. [20]